Pałac Heymanna
facebook

www.heymann.pl
www.heymann.pl www.heymann.pl

www.heymann.pl

O Historia Pokoje Atrakcje Cennik

Dwór w Ściborzu( opis konserwatorski) budowany w 1668 dla Jana Henryka Heymanna von Rosenthal, prałata wrocławskiego, kustosza kościoła św. Jakuba w Nysie, radcy bpa Sebastiana Rostocka. Barokowy. Zwrócony frontem ku wsch. Murowany, otynkowany. Piętrowy, częściowo podpiwniczony. Prostokątny. Wewnątrz obszerna sień po środku, w jej przedłużeniu jednobiegowa klatka schodowa i przewężony korytarz; po bokach trzy trakty pomieszczeń, z których wsch. znacznie szersze od pozostałych. Sala w narożniku pn.-wsch. oraz korytarz w przedłużeniu sieni sklepione kolebkowo-krzyżowo; w pozostałych pomieszczeniach sufity z fasetami. Na suficie sieni, obszernego pomieszczenia na piętrze ponad nią oraz dwóch innych na piętrze dekoracja stiukowa o motywach ramowych z festonami  i muszlami oraz ornamentem kartuszowym i stylizowanymi maskami w narożnikach. W większości wejść portale w obramieniach kamiennych uszatych z kroplami. Elewacja frontowa dziewięcioosiowa, rozczłonkowana uproszczonymi pilastrami, w narożnikach parzystymi; pomiędzy kondygnacjami gzyms opaskowy. Obramienia okien uszate, z kluczami  i kroplami. Na osi portal zamknięty półkoliście z kluczem, flankowany pilastrami dźwigającymi uproszczone belkowanie i półkolisty przerywany przyczółek, w którym owalny kartusz z herbem J. H. Heymanna .Na osi budynku facjatka ujęta parami pilastrów, zwieńczona trójkątnym spłaszczonym przyczółkiem. Elewacje boczne czteroosiowe oraz tylna powtarzająca układ elewacji frontowej. Wysoki dach czterospadowy kryty dachówką.(Chorągiewka wieńcząca pierwotnie dach ,z herbem J.H.Heymanna oraz datą 1668, obecnie skradziona). Zachowana w nieznacznym stopniu pierwotna stolarka oraz okucia: w większości wejść drzwi o dekoracji płycinowej z esownicowymi zawiasami, antabami oraz wykładkami, z powtarzającym się motywem -Dzikiego Męża” (herb J. H. Heymanna). W nadprożu głównego wejścia ozdobna krata. Przy klatce schodowej bramka z kutej kraty, zamknięta półkoliście, z bogatym zwieńczeniem utworzonym z esownic, z kartuszem herbowym pośrodku. Wzdłuż schodów ozdobna żelazna balustrada oraz na piętrze druga bramka, powtarzająca w uproszczeniu układ poprzedniej(skradziona). ( Ołtarz z kaplicy dworskiej znajduje się w  kościele  parafialnym w Ligocie Wielkiej, powiat grodkowski).

Ścibórz/Stuebendorf - historia miejscowości i majątku ziemskiego
Miejscowość o średniowiecznej metryce, po raz pierwszy1 wzmiankowana w 1300 r. pod nazwą Stibornsdorf, w dokumencie informującym o płaceniu przez wieś dziesięciny według prawa polskiego. Następnie odnotowana w dokumencie sprzedaży posiadłości spadkowych w Karłowicach Małych i Mardewitz podpisanym przez braci Nikolausa i Vinzenza von Stiborndorf (możemy domniemywać, że byli oni ówcześnie właścicielami wsi). Do aktu tego doszło 01 maja 1318 roku. Z kolei w dokumentach z 1368 roku wieś występuje pod nazwą Stibordorf. 24 marca tego roku Niczko Poculerius - rycerz twierdzy hrabstwa Freideberg (Strzelce Krajeńskie), a jednocześnie prawdopodobnie również właściciel ziem wokół Ściborza, sprzedał dwie wolne huby (łany) i 1 1/2 morgi ziemi niejakiemu Hankoni zwanemu Kazimir. W tym czasie wspomina się tutaj nie istniejącą już dzisiaj twierdzę (zamek lub warownię). 5 lutego 1383 roku odnotowana jest transakcja sprzedaży czynszu z części ściborskich dóbr przez ówczesnego właściciela Jakuba Stiboriusa Starego. Nabywcą został Hankoni von Reno, być może tożsamy z wcześniej wspomnianym.
Kolejna informacja pochodzi z 31 października 1473 roku, w dniu tym, przed biskupem Rudolfem, stawili się ówcześni właściciele majątku rycerskiego w Ściborzu z prośbą o zastąpienie istniejącego prawa polskiego i ustanowienie w ich posiadłościach prawa i sądownictwa niemieckiego. O zmianę, która dawała większe możliwości i została bez żadnych warunków przyznana, wystąpili Heyntze von Reybenitz i Anthonius Stibor von Stibordorff.
W połowie kolejnego stulecia odnotowano związki Ściborza z rodem von Sitsch, niestety, nie są one jednoznacznie sprecyzowane. Wiemy na pewno, że urodził się w nim 18 sierpnia 1552 roku Johann VI von Sitsch, biskup wrocławski w latach 1600-1608 i Starosta Generalny Śląska. Na przełomie wieków wspominano tutaj jego krewniaka Fryderyka barona von Sitscha , marszałka dworu biskupów wrocławskich, związanego już w końcu wieku XVI z ziemią brzeską.
Po rodzie von Sitschów na kilkadziesiąt lat, obecność swoją zaznaczył tutaj ród Heymann von Rosenthal, pochodzący z księstwa nyskiego (Jan Henryk był synem młynarza za zasługi uszlachconym przez cesarza), wpisany do czeskiego stanu rycerskiego w roku 1669. Jan Henryk Heymann von Rosenthal kanonik ołomuniecki i nyski, członek rady biskupów wrocławskich, od 1672 r. biskup pomocniczy i administrator księstwa nyskiego swoje władanie rozpoczął od scalania majątku. W 1664 r. kupił najpierw Górny, a w dwa lata później Dolny Ścibórz i utworzył dla nich fideikomis, czyli akt dotyczący dziedziczenia majątku, zapobiegający jego rozdrobnieniu. Do jego licznych posiadłości w księstwie nyskim należały także Kamiennik, Frączków, Śliwice i Trzeboszowice, którymi zarządzał do roku 1692. Wtedy to odkupił(odziedziczył?) je Kasper Henryk Wolf Heymann von Rosenthal pochodzący z tego samego rodu, syn bratanka biskupa, który dwa lata później otrzymał tytuł czeskiego barona. Dysponował znaczącym potencjałem, w postaci majątków: Alt Grottkau (Stary Grodków), Kopice (nabył je w 1678 roku) i Stuebendorf (Ścibórz). Z tego ostatniego stworzył majorat senioralny. Niestety rozpadł się on już w następnym pokoleniu. Jedynym i ostatnim ordynatem był syn Kaspra Henryka - baron Karol Józef Wolf, który umarł bezpotomnie. Majorat podzielono wraz z jego śmiercią w roku 1753. Dobrami podzieliły się rodziny von Rottenberg, Dworzanski, Mosch i Dobruski. Za męskich przedstawicieli tych rodów zostały wydane cztery córki Kaspra Henryka. Dolny i Górny Ścibórz przypadły rodzinie von Rottenberg.
Pod koniec XVIII w. dobra należały do Marii Theresii von Schimonsky, z domu von Görtz. W 1796 r. wieś miała jeden folwark dworski, 22 wolnych zagrodników, 2 chałupników, 1 młyn wodny, 2 kuźnie, 37 zabudowanych parceli. Znajdowały się tu dwa majątki rycerskie - w Dolnym i Górnym Ściborzu.
W 1830 r. Ścibórz opisany jest jako wieś podległa sądowi dworskiemu w Otmuchowie, z siedzibą rycerską, dla której właściwy sąd znajdował się w Nysie. Wieś liczyła 48 domów, 2 folwarki, 1 młyn wodny, 305 mieszkańców, w tym 5 ewangelików, parafią katolicką był kościół w Trzeboszowicach3. Właścicielką dóbr w 1845 r. była hrabina von Strachwitz, sprawy sądowe dworskie podlegały sądowi w Paczkowie, kryminalne sądowi w Nysie. Było tu 51 domów, 315 mieszkańców, w tym 9 ewangelików, 2 folwarki, 1 młyn wodny, 1 garncarz, 1 kowal, trzymano 1000 merynosów, 154 krowy.
W obrębie przynależnego majątkowi terenu funkcjonowały kopalnie łupków pirytu i wytwórnia Vitriolu (Witriolejnia służyła do produkcji różnych kwasów, głównie kwasu siarkowego niezbędnego do wytwarzania prochu strzelniczego, a także innych siarkowych związków chemicznych i barwników do tkanin)5.
Dalsze informacje na temat majątku pochodzą z ksiąg adresowych właścicieli ziemskich (najstarsza z 1873 r.). Z danych tych wynika, że dobra były dzierżawione aż do pocz. XX w. temu samemu dzierżawcy, a ich kolejni właściciele mieszkali poza Ściborzem, co było zapewne skutkiem ustanowienia dla dóbr na pocz. XIX w. majoratu. I tak:
w 1873 r. właścicielką była wdowa po pułkowniku Vitzthum v. Eckstädt, z domu Gilgenheimb, a dzierżawcą porucznik Scholz; Ścibórz liczył wówczas 70 domów, 225 łąk, 113 lasów.
w 1886 r. właścicielką była wdowa Franziske von Callwitz, z domu Rheinhaben, z Wrocławia, dzierżawcą nadal Scholz.
w 1891 r. właścicielka była panna Elise v. Schimonsky  z Opola, dzierżawca, porucznik Alex Scholz.
w 1894 jako właściciela Ściborza wymieniono królewskiego generał-porucznika w Dreźnie, Theodora von Winckler, dzierżawcą 2 ha powierzchni nadal był Scholz.
w 1898 - właścicielką jest Ida von Schmiedeberg, z domu Winckler, dzierżawcą Scholz.
W 1902 i w 1912 r. właścicielką majoratu Górnego (Ober) i Dolnego (Nider) Ściborza była Jadwiga Maria Klara Matylda baronowa von Rottenberg (ur. w Rysiowicach 30 lipca 1827 r. zm. w Berlinie 24 grudnia 1914 r.), zamężna z generałem wojsk niemieckich Wilhelmem von Massow ze starego rodu pomorskiego, przybyłego na ziemie śląskie dopiero w połowie XVIII wieku, dzierżawca Alex Scholz, przy czym wzrosła powierzchnia dzierżawy do 6 ha.
w 1917 r. znalazła się wzmianka datująca majorat dla fideikomisu dobra rycerskiego na 1708 r., wymieniono także dwa folwarki - w Dolnym i Górnym Ściborzu, których właścicielem był Albert von Rheinhaben, ale majątek był już dzierżawiony przez Akcyjną Cukrownię w Otmuchowie.
w 1926 r. wymieniono jako właścicielkę Elisabeth von Gersdorff, z domu hrabinę Strachwitz, w Parsku (poznańskie), dzierżawcą była nadal cukrownia w Otmuchowie.
W latach 1926-1932 powstał zbiornik retencyjny rzeki Nysa Kłodzka, w wyniku spiętrzenia wody w rzece zaporą w rejonie miasta Otmuchów. Dla ochrony zapory i elektrowni wodnej przed wodami powodziowymi przekopano krótki (około 900 m) kanał ulgi, zamknięty od strony jeziora zaporą, odprowadzający nadmiar wód do poszerzonego i ujętego w wały koryta rzeczki Raczyna. Kanał obiega od strony zachodniej i południowej założenie dworsko-folwarczne.
w 1930 r. zapewne w związku z budową zbiornika wodnego majątek stanowił już własność państwową (zarząd dróg wodnych) i nadal był dzierżawiony na rzecz cukrowni.
w 1937 r. dobro rycerskie z dolnym i górnym folwarkiem figurowało jako rozparcelowane z powodu budowy zbiornika Otmuchów. W budynku dworu mieściła się szkoła( Gausportschule)
 
Po 1945 r. zespół został przejęty przez MSW i przekształcony na ośrodek kolonijno-szkoleniowy. W latach 80-tych XX w. podjęto" modernizację" dworu, która doprowadziła do bezpowrotnych zniszczeń wielu elementów zabytkowych. Między innymi rozebrano stropy w części południowej, przy czym uszkodzono kamienne obramienia okien. Prace przerwano wraz z opuszczeniem zespołu przez MSW na początku lat 90-tych XX w. Następnie założenie zostało przejęte przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa i w połowie lat 90-tych XX w. sprzedane osobie prywatnej; odtąd powoli poddawane rewitalizacji. Analiza danych historycznych oraz dostępnych materiałów kartograficznych i ikonograficznych pozwala na przedstawienie ewolucji przestrzennej założenia. Już we wczesnym średniowieczu (X-XII w.) istniało tu grodzisko, czego potwierdzeniem są znaleziska archeologiczne w postaci ułamków naczyń, dokonane w okresie przedwojennym.
W XIV w. istniał tu zamek obronny (dwór, wieża?) o czym informują źródła pisane. Lokalizacji warowni w miejscu obecnego dworu sprzyjała bliskość rzeki Raczyny, której wody mogły zasilać fosę. Obronny charakter budowli wywarł wpływ na późniejsze, specyficzne ukształtowanie terenu, którego pozostałością mogą być widoczne jeszcze do dziś ślady rowów wokół założenia, tarasy ziemne, oraz nieistniejący już dziś układ wodny ze stawem zasilanym kanałem Młynówki.
Brak danych historycznych o ówczesnej wielkości tego majątku rycerskiego i jego układzie przestrzennym, zapewne był niewielki, bowiem w 3 ćw. XV w. ówcześni właściciele przenieśli lokację na prawie polskim na korzystniejsze prawo niemieckie, które przyniosło m.in. zmianę powinności świadczonych przez wieś w naturze na czynsz. Dokonano wówczas nowego przemierzenia wsi, wyznaczono granice, przeprowadzono regularny podział pól oraz ustalono korzystny dla właściciela wsi czynsz.
Wraz z końcem średniowiecza nastąpił kryzys gospodarki czynszowej, rycerstwo przejęło folwarki usuniętych sołtysów, a w miejsce czynszu wprowadzono pańszczyznę. We wsi istniały wówczas dwa folwarki: Niederhof (Dolny Ścibórz) i Oberhof (Górny Ścibórz), przy którym znajdowała się warowna siedziba rycerską. Była ona miejscem urodzin Johanna VI von Sitsch, biskupa wrocławskiego. Do tego znakomitego rodu dobra należały od poł. XVI do 2 poł. XVII w.
Kolejny właściciel Johann Heinrich Heymann, po zakupie w 1664 r. Górnego Ściborza i w dwa lata później Dolnego Ściborza, scalił oba majątki. Z jego osobą związana jest przebudowa siedziby w 1668 r. na barokowy dwór. Data budowy potwierdzona jest inskrypcją, która widniała na chorągiewce (zaginionej) wieńczącej dach z herbem J.H. Heymanna oraz datą 1668. Zamożność właściciela i potęga majątku znalazła odzwierciedlenie w realizacji okazałej, rezydencji, będącej najwcześniejszym, czystym stylowo dziełem barokowym. Pojawiają się tu pilastry w wielkim porządku, artykułujące elewacje oraz uszate obramienia okien i drzwi.
Kompozycję elewacji dworu i ukształtowanie przestrzenne założenia oparto na barokowej koncepcji układu otwartego, wybiegającego dalekimi perspektywami osi widokowych. Dwór dłuższą, wschodnią elewacją zwrócono ku dziedzińcowi, za którym na osi usytuowano podwórze folwarczne. Dziedziniec z niewielkim podjazdem usytuowano na tarasie ziemnym, z którego kamienne schody terenowe prowadziły na majdan folwarczny.

W pobliżu dworu, od północy usytuowano oficynę dworską. Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki w Sztuce Śląska Opolskiego od średniowiecza do końca XIX w. sugerują, że po bokach dworu mogły stać pierwotnie dwie oficyny, które flankowały podjazd, co byłoby pierwszym na tym terenie przykładem otwartej, barokowej kompozycji przestrzennej. Dostępne materiały kartograficzne - mapa Ściborza z 1825 r. nie potwierdzają tej hipotezy. Na przedmiotowej mapie nie widać drugiej oficyny. Być może zamysł ten nie został w pełni zrealizowany. Obecna oficyna dworska zbudowana została ok. 1800 r. być może na miejscu wcześniejszej.
Tak ukształtowany i zachowany do dziś układ to pozostałość barokowego założenia jakie zapewne powstało wraz z budową dworu.
Podwórze folwarczne założono na planie czworoboku, z budynkami gospodarczymi i inwentarskimi usytuowanymi pierzejowo wzdłuż jego boków (obecnie większość tych budynków nie istnieje).
Najwcześniejszy układ przestrzenny założenia dworsko-folwarcznego prezentuje mapa (Urmesstischblatt) z 1825 r. Granice i obszar założenia prawie całkowicie odpowiadają dzisiejszym.
_